In de negende eeuw waagde een uitzonderlijke vrouw het om de conventies van haar tijd uit te dagen. Ze leerde Grieks, Latijn en dook in de studie van filosofie, geneeskunde en theologie.
Om toegang te krijgen tot de geestelijke carrière besloot deze getalenteerde vrouw zich als man te verkleden en een mannelijke identiteit aan te nemen, waardoor ze een mysterieuze figuur werd in de geschiedenis van de Katholieke Kerk.
Haar intelligentie en vaardigheden leidden ertoe dat ze snel in de geestelijkheid opklom, tot ze paus werd, onder de naam “Johannes de Engelse”. Haar driejarige regering kwam echter abrupt ten einde tijdens een processie in Rome, toen ze, terwijl ze op haar paard probeerde te stappen, in het openbaar beviel. Dit onverwachte voorval onthulde haar ware identiteit en maakte een einde aan de schijnvertoning.
Wie was de paus Johanna werkelijk?
Hoewel het verhaal zich in de negende eeuw afspeelt, verschijnen de eerste vermeldingen ervan rond de dertiende eeuw, wat duidelijk maakt dat de narratief door de eeuwen heen met veel variaties is doorgegeven. Sommige verhalen beweren dat Johanna uit Engeland kwam, terwijl anderen haar situeren in wat nu Duitsland is. Bovendien is de naam “Johanna” niet de enige die aan haar wordt toegeschreven; in sommige versies verschijnt ze als “Agnes” of “Gilberta”.
Wat alle verhalen gemeen hebben, is dat zij naar Griekenland reisde op zoek naar onderwijs, een bijna onbestaand voorrecht voor vrouwen in haar tijd. Vanuit Athene verhuisde ze naar Rome, waar haar intelligentie haar respect en erkenning opleverde. Na de dood van paus Leo IV werd ze unaniem gekozen als zijn opvolger en regeerde ze een paar jaar.
Het verhaal van haar einde is net zo gevarieerd als haar oorsprong: sommige versies beweren dat ze stierf na de bevalling, terwijl andere beschrijven dat ze door de autoriteiten werd geëxecuteerd of door de Romeinen werd gestenigd. Dit leidde ertoe dat ze werd opgevolgd door paus Benedictus III.
De legende van paus Johanna verwierf zoveel bekendheid dat haar naam op sommige lijsten van pausen verscheen en ze werd afgebeeld in verschillende kunstwerken en literatuur gedurende de Middeleeuwen. Er werd zelfs gezegd dat de Kerk had geprobeerd haar bestaan uit de historische archieven te wissen na haar dood.
De wortels van de legende
Tegenwoordig suggereren veel historici dat de legende mogelijk is gecreëerd om paus Johannes VIII, die eind negende eeuw het ambt bekleedde, te discrediteren. Sommige critici beschouwden hem als zwak vanwege zijn benadering van de Byzantijnen, wat mogelijk heeft geleid tot de creatie van dit narratief als een aanval op zijn figuur.
Een andere theorie suggereert dat de legende ontstond als reactie op de groeiende invloed van vrouwen in de Kerk tijdens de negende eeuw, geïnspireerd door figuren zoals Marózia, een Romeinse edelvrouw die een cruciale rol speelde bij de verkiezing van verschillende pausen. Het verhaal van Johanna zou zijn gebruikt om deze vrouwelijke invloed te bekritiseren.
Hoewel de interesse in de figuur van Johanna in verschillende historische momenten is herleefd, begonnen de meeste historici en religieuzen vanaf de zeventiende eeuw haar bestaan in twijfel te trekken. Tegenwoordig bestaat er een algemeen consensus dat paus Johanna nooit heeft bestaan. Haar legende blijft echter een fascinerende reflectie van de middeleeuwse geschiedenis en samenleving.